Menopauza a bezsenność

01 · Krótka odpowiedź

Dlaczego menopauza rozbija sen

Ta kolejność nie jest szczegółem porządkującym tekst. Ona decyduje o postępowaniu. Kobieta, która wybudza się zlana potem i po ochłodzeniu zasypia w kilka minut, ma problem naczynioruchowy przebrany za bezsenność. Kobieta, którą partner budzi, bo przestaje oddychać, ma problem oddechowy, przy którym lek nasenny bywa wręcz szkodliwy. Trzecia, budząca się o czwartej z uciskiem w klatce i gonitwą myśli, opisuje raczej lęk albo obniżony nastrój niż same hormony.

Dlatego na konsultacji pierwsze pytania dotyczą nie tabletek, tylko przebiegu nocy: o której gasisz światło, po ilu minutach zasypiasz, o której się budzisz, co wtedy czujesz i po jakim czasie wracasz do snu. Pełną mapę pozostałych objawów okresu przekwitania zebraliśmy w tekście o menopauzie, jej objawach i terapii hormonalnej, a tu zajmujemy się wyłącznie snem.

02 · Mechanizm

Dlaczego tak się dzieje

1. Termoregulacja i poty nocne

   Wraz ze spadkiem estradiolu zwęża się zakres temperatury, w którym podwzgórze nie uruchamia reakcji chłodzących. Minimalny wzrost temperatury ciała, zupełnie niezauważalny wcześniej, wywołuje falę gorąca, rozszerzenie naczyń skóry i pot. Wybudzenie bywa wcześniejsze niż samo uczucie gorąca, dlatego część kobiet mówi, że budzi się bez powodu i dopiero po chwili robi jej się gorąco.

   Ten tor odpowiada za klasyczny obraz: druga połowa nocy, kilka wybudzeń, przebrana koszula, poranne uczucie niewyspania. To jednocześnie jedyny mechanizm, w którym leczenie objawów naczynioruchowych naprawia sen niejako po drodze. Co realnie zmniejsza fale gorąca, rozpisaliśmy w tekście o tym, co pomaga na uderzenia gorąca w menopauzie.

2. Oddychanie w czasie snu

   Częstość obturacyjnego bezdechu sennego u kobiet rośnie wyraźnie po menopauzie i zbliża się do wartości obserwowanych u mężczyzn. Wpływa na to zanik ochronnego działania progesteronu na napęd oddechowy, zmiana rozkładu tkanki tłuszczowej oraz obniżenie napięcia mięśni górnych dróg oddechowych. Objawy u kobiet bywają mylące: częściej niż głośne chrapanie zgłaszane są zmęczenie, poranne bóle głowy, bezsenność i obniżony nastrój, więc rozpoznanie pada z opóźnieniem albo wcale.

   To tor, przy którym najłatwiej zrobić krzywdę. Lek nasenny rozluźnia mięśnie i wydłuża bezdechy, a pacjentka odczuwa poprawę snu przy pogorszeniu utlenowania krwi. Dlatego chrapanie z przerwami w oddychaniu przenosi sprawę z teleporady do pracowni snu.

3. Pęcherz i nokturia

   Niedobór estrogenów zmienia błonę śluzową pochwy i cewki moczowej, co daje parcia naglące i wstawanie do toalety w nocy. Każde wyjście z łóżka to kolejna okazja, żeby sen się nie posklejał, zwłaszcza gdy dołącza się nawyk sprawdzania godziny. Objawy ze strony dróg moczowych i pochwy narastają z czasem, w odróżnieniu od uderzeń gorąca, które zwykle z latami słabną.

4. Nastrój i lęk

   Okres okołomenopauzalny to zwiększone ryzyko epizodu depresyjnego, zwłaszcza u kobiet, które miały wcześniej depresję albo zespół napięcia przedmiesiączkowego. Zależność działa w obie strony: bezsenność sprzyja obniżeniu nastroju, a obniżony nastrój wybudza nad ranem. Charakterystyczny jest tu wczesny poranek, uczucie braku sensu przy wstawaniu i brak poprawy po dłuższym leżeniu w łóżku.

5. Zegar biologiczny i pozostałe przyczyny

   Z wiekiem rytm dobowy przesuwa się w stronę wcześniejszego zasypiania i wcześniejszego budzenia, a wydzielanie melatoniny słabnie. Do tego dochodzi zespół niespokojnych nóg, częstszy przy niedoborze żelaza po latach obfitych krwawień, oraz choroby, które lubią wypadać na ten sam wiek: niedoczynność tarczycy, refluks, przewlekły ból stawów. Wiele kobiet w tym okresie miewa też obfitsze i bardziej bolesne miesiączki, o czym piszemy przy lekach na bolesne miesiączki, a ból potrafi rozbić noc równie skutecznie jak pot.

03 · Praktyka

Co to zmienia w postępowaniu

Zestawienie porządkuje myślenie i nie zastępuje oceny lekarskiej. U jednej pacjentki potrafią się nałożyć dwa wiersze naraz, na przykład poty nocne u kobiety, która przy okazji chrapie.

Druga konsekwencja dotyczy tego, co można kupić samodzielnie. W Rejestrze Produktów Leczniczych melatonina w tabletkach 1, 3 i 5 mg ma kategorię OTC, natomiast postać o przedłużonym uwalnianiu 2 mg jest wydawana Rp. Bez recepty dostępne są też tabletki z doksylaminą 12,5 mg oraz preparaty roślinne z walerianą, melisą i męczennicą. Leki, po które lekarz sięga w bezsenności, mają w rejestrze kategorię Rp: hydroksyzyna, trazodon, doksepina, a z klasycznych nasennych zolpidem, zopiklon i estazolam. Dawek nie podajemy, bo dobiera je lekarz po ustaleniu przyczyny i sprawdzeniu pozostałych przyjmowanych leków.

Trzecia sprawa bywa zaskoczeniem. Terapia hormonalna nie jest lekiem nasennym, a jej kwalifikacja opiera się na badaniu, aktualnej mammografii, cytologii i ocenie ryzyka zakrzepowego, nie na liczbie nieprzespanych nocy. Sen poprawia się przy niej wtedy, gdy przyczyną wybudzeń były poty. Gdy przyczyna leży w oddychaniu albo w nastroju, hormony jej nie ruszą.

05 · Sygnały ostrzegawcze

Kiedy zgłosić się do lekarza

Reszta sytuacji zwykle daje się spokojnie uporządkować na konsultacji. Jeśli równolegle zmieniła się wydzielina albo pojawiło się pieczenie, dobrze wcześniej sprawdzić, co oznacza kolor upławów i jaka przyczyna za nim stoi, bo objawy ze strony pochwy w tym okresie mają własne leczenie i nie przechodzą same.

06 · Plan działania

Co możesz zrobić teraz

• Schłodź sypialnię i rozdziel pościel. Temperatura poniżej dwudziestu stopni, cienka bawełniana piżama i dwie osobne kołdry, jeśli sypiasz z kimś, kto lubi ciepło. Kołdra na przemian zdejmowana i naciągana bywa skuteczniejsza niż suplement.
• Wyznacz stałą porę wstawania, także w weekend. Godzina wstawania trzyma rytm mocniej niż godzina zasypiania. Odsypianie w sobotę przesuwa cały tydzień.
• Nie leż w łóżku dłużej niż kwadrans bez snu. Wstań, przejdź do drugiego pokoju, poczytaj przy słabym świetle i wróć, gdy poczujesz senność. Łóżko ma zostać skojarzone ze snem, a nie z czuwaniem i liczeniem godzin.
• Odstaw alkohol w drugiej połowie dnia. Wieczorny kieliszek przyspiesza zaśnięcie i pogarsza drugą połowę nocy, a przy okazji nasila fale gorąca. Kofeinę zamknij wczesnym popołudniem.
• Zasłoń zegar i telefon. Sprawdzanie godziny o trzeciej nad ranem nakręca lęk przed nieprzespaną nocą, który sam z siebie wybudza kolejnej nocy.
• Rusz się w ciągu dnia, ale nie na dwie godziny przed snem. Regularna aktywność poprawia sen, wspiera masę kostną i zmniejsza nasilenie objawów naczynioruchowych u części kobiet.
• Rzuć palenie. Palenie nasila fale gorąca, pogarsza jakość snu i zawęża wybór dostępnych terapii, bo po 35. roku życia razem z antykoncepcją dwuskładnikową tworzy przeciwwskazanie.

• Nie sięgaj po lek nasenny pożyczony od kogoś z rodziny. Przy nierozpoznanym bezdechu sennym to postępowanie ryzykowne, a nie skrót.
• Nie zwiększaj samodzielnie ilości melatoniny. Jeśli mniejsza ilość nie działa, przyczyna zwykle leży poza rytmem dobowym i większa też nie zadziała.
• Nie traktuj suplementów jak leków. Preparaty z fitoestrogenami nie podlegają wymaganiom stawianym lekom, a ich wpływ na sen w badaniach bywa bliski placebo.
• Nie odstawiaj antykoncepcji z założeniem, że to już menopauza. Nieregularne cykle nie oznaczają bezpłodności, a o momencie zakończenia zabezpieczania decyduje lekarz.

08 · Pytania pacjentek

Najczęstsze pytania

10 · Redakcja

Autor, recenzja medyczna i źródła